مستى هوى هشيار نگردد . خداوند پس از اتمام حجّت ، اين جاهل پيرو هواى نفس را به خود وامىگذارد . از اين رو مىفرمايد : فَمَن يَهْدِى مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ : پس كيست كه راه نمايد و هدايت كند كسى را كه خدا او را به سبب سوء اختيار خودش و انكار و عنادش به خودش واگذاشته است ؟ زيرا كسى كه با مشاهدهء آيات هاديه و حجج واضحه و ادلّهء روشن ، حق را نپذيرد و نخواهد كه بپذيرد هيچ كس نمىتواند او را به راه راست هدايت و از ضلالت نجات دهد . وَ مَا لَهُم مّن نصِرِينَ : و براى كفّار و مشركان و گمراهان اين چنينى ، يارىكننده و ناصرى نيست كه ايشان را از ضلالت برهاند و از عقوبات دنيا و آخرت حفظ نمايد . نكته : همان طورى كه از بيان مذكور معلوم شد ، مراد از اضلال اين است كه خداوند او را به خود واگذار مىكند نه اين كه خداوند او را گمراه نمايد . [ فطرى بودن دين ] ( آيهء 30 ) فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَاتَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَ لِكَ الدّينُ الْقَيّمُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَايَعْلَمُونَ تفسير : پس حق‌گرايانه روى خود را به سوى اين دين ( دين اسلام ) كن ؛ يعنى بر راه دين اسلام استقامت نما و پايدارى كن و توجهات و عمل خود را براى خداى متعال خالص گردان همان دين و طريقه و آيين فطرى خدا كه مردم را بر پايهء آن آفريده است و هرگز تبديلى در آفرينش تكوينى خدا نباشد . و اين است دين ثابت و استوار ، و لكن بيشتر مردم نمىدانند . تنبيه : آيهء شريفه تمثيل است براى اقبال و ثبات بر دين اسلام و اهتمام و سعى بليغ نمودن براى آن ؛ زيرا هر كه به چيزى اهتمام نمايد ، با تمام توجّه و نظر و جديت ، به آن روى مىآورد ؛ و خطاب گرچه به حضرت رسول صلى الله عليه و آله باشد ؛ لكن مراد جميع مكلّفان‌اند ؛ يعنى